تاریخ انتشار:۱۸ دی ۱۳۹۴در ۱۲:۰۰ ب.ظ کد خبر:3812

حامد اکبری گندمانی

مفهوم دموکراسی و نقش دانشگاه و دانشجویان در گذار به دموکراسی

هر کسی در طول زندگی خود، خواه ناخواه وابسته به گروه ها و انجمن های مختلف است. از خانواده و محله و باشگاه ها و اتحادیه های صنفی گرفته تا ملت و کشور. برای تمامی این اجتماعات، چه بزرگ . چه ک.چک، به عنوان یک ...

هر کسی در طول زندگی خود، خواه ناخواه وابسته به گروه ها و انجمن های مختلف است. از خانواده و محله و باشگاه ها و اتحادیه های صنفی گرفته تا ملت و کشور. برای تمامی این اجتماعات، چه بزرگ . چه ک.چک، به عنوان یک مجموعه تصمیماتی گرفته می شود، برای مثال در مورد اهدافی که باید پی گرفته شوند، قوانینی که باید براساس آنها کار انجام شود و همچنین تقسیم مسئولیت ها و منافع حاصل از فعالیتها در بین اعضای آن اجتماع.

این نوع تصمیم گیری ها را تصمیم گیری جمعی می نامیم.در مقابل، نوعی دیگر تصمیم گیری به نام( تصمیم گیری فردی) وجود دارد که در آن افراد خاص به تنهایی از سوی بقیه تصمیم گیری می کنند. دموکراسی به نوع تصمیم گیری جمعی تعلق دارد. دموکراسی در مفهوم خود بیان کننده این آرمان است که تصمیم هایی که براجتماعی به عنوان یک مجموعه اثر میگذارند، باید با نظر کلیه افراد آن اجتماع گرفته شوند و همچنین کلیه اعضا باید با نظر کلیه افراد آن اجتماع گرفته شوند و همچنین کلیه اعضا باید از حق برابر در شرکت در تصمیم گیری برخوردار باشند.

به عبارت دیگر وجود دموکراسی مستلزم دو اصل کلی نظارت همگانی بر تصمیم گیری جمعی و داشتن حق برابر در اعمال این نظارت می باشد. هر اندازه که این دو اصل در تصمیم گیری های یک اجتماع بیشتر تحقق یابد، اجتماع دموکراتیک تر خواهد شد. این شیوه تعریف دموکراسی، دو مطلب را در همان وهله اول روشن می سازد. اول اینکه برخلاف تصور رایج، دموکراسی تنها مربوط به حکومت و دولت نیست. اصول دموکراسی در همه انواع اجتماعات در ارتباط نزدیک با تصمیم گیری جمعی هستند.

در واقع می‌توان گفت دموکراسی در دولت، ارتباطی تنگاتنگ با دموکراسی در سایر نهاد های اجتماعی دارد. نکته دوم در مورد تعریف از دموکراسی این است که مفهوم دموکراسی مطلق نیست که یک اجتماع یا به طور کامل از آن برخوردار و یا به کلی از آن بی بهره باشد، بلکه در اینجا بحث درجه و دامنه و عمق تحقق یافتن اصول نظارت عمومی و برابری در مشارکت در امور سیاسی و دوری و نزدیکی جامعه نسبت به حالت آرمانی، یعنی مشارکت در تصمیم گیری جمعی مطرح است.

شاید بتوان پیشینه جنبش دانشجویی در ایران را به روزگار مشروطه و فعالیت دانشجویان که برای تحصیل در زمان قاجار به خارج کشور رفته بودند، در نهضت مشروطه بازگرداند. اما اگر بخواهیم به نقش دانشگاه و دانشجویان در پیروزی انقلاب اسلامی بپردازیم می بایست با نگاهی تاریخی از زمان تأسیس این نهاد در ایران به تحلیل روند پیوستن دانشگاهیان به مبارزات مردمی در انقلاب اسلامی بپردازیم.

در زمانی که دانشگاه تهران توسط رضاخان در سال ۱۳۱۳ تأسیس گردید، شاید هیچ کس فکرش را هم نمی کرد که این نهاد در براندازی نظام شاهنشاهی نقش اساسی ایفا نماید. البته نکته ای که باید به آن اشاره کرد این است که تاریخ جنبش دانشجویی ایران را نمی توان مقارن تاسیس دانشگاه دانست، چرا که اولا اساسا جنبش، تعریف و ماهیتی متفاوت با جریان، حرکت و شورش دارد و به دلیل اینکه دانشگاه در ایران یک پدیده نو به شمار می رفت، این پدیده نو آنقدر مجذوب کننده بود تا کسانی که وارد آن محیط می شدند، مقدار جذبشان یک نقش ضد انگیزه ای داشت، تا حدی که یک جنبش اعتراضی و سیاسی برپا نکنند. دوم اینکه در آن زمان دانشگاه از لحاظ تعداد دانشجو و به لحاظ کمیت در حدی نبود که بتواند نقش شکل گیری جنبش دانشجویی را ایفا کند. و سوم اینکه در ابتدای تأسیس دانشگاه، اکثر تحصیل کردگان و دانشجویان از قشر بالای جامعه بودند و نیازی به حرکت های اعتراضی و عدالت گرایانه و آرمان‌خواهانه نمی‌دیدند.

ایران با جنبش مشروطه یعنی قانون خواهی و تأسیس نظام پارلمانی در ۱۹۰۶ (۱۲۸۵ خورشیدی) وارد مناسبات جهان مدرن شد و در این جنبش فکری، سیاسی دانش‌آموخته‌های جدید یعنی روشنفکران در کنار دون هاد سنتی ایران یعنی نهاد روحانیت و نهاد بازار نقش‌آفرین شدند. تا زمان تاسیس دانشگاه در سال ۱۹۳۲ میلادی (۱۳۱۴ خورشیدی) روشنفکران ایرانی در مدارس و دانشگاه های اروپایی و احتمالا برخی کشورهای عربی درس می‌خواندند و از این طریق و یا با سفر به اروپا و خارج از کشور و یا با مطالعات شخصی با جهان جدید و دستاوردهای علمی و فرهنگی نوین آشنا می شدند. اما پس از تاسیس دانشگاه و دیگر نهادهای آموزشی جدید، عمدتا از این راه در تعامل با دانش‌های مدرن قرار گرفته و به طور کلی با فرهنگ و آداب نوین غربی آشنا شدند.

از آنجا که سنت روشنفکری ایران پیش از مشروطیت با مبارزات اجتماعی و سیاسی و عدالت طلبانه پیوند داشت، از همان آغاز تاسیس دانشگاه و در فضای مدرنیزاسیون روزگار رضا شاه، نسل دوم و سوم دانش آموخته های جدید، نسبت به جامعه و سیاست و تحولات مدرن و مدنی حساسیت نشان داده و در همین روند به مبارزات سیاسی و مدنی روی آورد. در دهه بیست و سی شمسی ( ۱۹۳۸ – ۱۹۶۰ ) سه عامل مهم در سیاسی شدن جامعه دانشگاهی و دانشجویان ایرانی در داخل و خارج کشور نقش داشت:
یکی فضای نسبتا باز سیاسی در سالیان پس از جنگ دوم جهانی و سقوط سطنت رضا شاه بود، دوم، اثر پذیری از سنت روشنفکری اروپایی در مبارزات اجتماعی و سیاسی، و سوم اثر پذیری از جنبش¬های آزادی بخش ضد استعماری در جهان سوم و بیش از همه اثرپذیری از افکار و اندیشه های چپ کمونیستی و سوسیالیستی جهان. در این مورد باید این نکته را اضافه کردکه حمایت¬های بلوک شوروی در دوران جنگ سرد از این نوع مبارزات عدالت طلبانه و ضد استعماری و ضد سرمایه داری، نقش قابل توجهی در تحکیم و گسترش افکار و مبارزات ضد امپریالیستی داشت.
در این دوران سه جریان فکری سیاسیدردانشگاههایایرانفعالبودند: جریانهایمختلفچپمارکسیستی (حزبتودهوشاخه¬هایدانشگاهیآن)،جریانهایمختلفاسلامی (انجمنهایاسلامیدانشگاهها) وجریانهای ملی (جوانان و دانشگاهیان و دانشجویان وابسته به جبهه ملی ایران و حامیان دولت ملی دکتر مصدق) که در فعالیتهای سیاسی و اجتماعی شان ایدئولوژی خاصی نقش نداشت. شاید بتوان گفت که دو گرایش فکری سیاسیدردانشگاههایکشورفعالبودند: جریانهایمذهبیوجریانهایلائیک و غیر مذهبی اعم از مارکسیستی و ملی.

به رغم اختلافات گاه عمیق فکری و سیاسی این جریانها، می¬توان گفت که اینها روی چهار هدف کلی و مشخص اتفاق نظر داشتند:
الف- رهایی از سلطه استعمار و قطع وابستگی و حفظ استقلال کشور
ب- رهایی از استبداد داخلی و تحقق حاکمیت ملی
پ- توسعه و پیشرفت تمدنی و علمی و فرهنگی کشور (علوم و فنون)
ت- تامین عدالت اجتماعی و بیشتر عدالت اقتصادی یا عدالت توزیعی

در حدود چهار دهه سطنت پهلوی دوم یعنی تا دوران انقلاب ایران (۱۳۵۷)جنبش دانشجویی و دانشگاهی ایران در جریان‌های سه‌گانه یادشده با همان اهداف چهارگانه با تمام قدرت حضور داشت و فعال بود و همین مبارزات، که در اواخر به دلیل استبداد مطلق شاه و انسداد کامل سیاسی و فرهنگی به خشونت انقلابی و چریکی هم کشیده شده بود که سهم مهمی در وقوع انقلاب ایران و سقوط رژیم پهلوی ایفا کرد.

در دوران پس از انقلاب اسلامی جنبش دانشجویی به کلی متحول شد و تاریخ جداگانه‌ای دارد.در عین حال جنبش دانشجویی در دوران پس از دوم خرداد ۱۳۷۶ بود که تولدی دوباره یافت و حرکت جدیدی را آغاز کرد. از آن زمان به بعد، جنبش دانشجویی دانشگاههای ایران در کنار نهادهای اثرگذاری چون مطبوعات نقش مهمی در گسترش افکار مدرن و آرمانهایی چون جامعه مدنی و تأمین آزادیهای اجتماعی و سیاسی و عدالت طلبی داشته است. اما این جنبش از جهات مختلف با جنبش¬های دانشجویی و روشنفکری گذشته متفاوت است. مهم ترین وجه تمایز این است که این جنبش مدرن است و از این رو، هم رهبری متکثر و غیر متمرکز دارد و هم به کلی مدنی است و با خشونت مخالف است و هم روی آرمان‌های مدنی و دموکراسی‌خواهی و حقوق بشر متمرکز است.

این سه مشخصه از مشخصات مهم جنبش دانشحویی جدید و کنونی ایران است.
گرچه جنبش دانشجویی بیش از نیم قرن مبارزه برای عدالت و آزادی را در پشت سر گذاشته و تا اینجا هم گام های مثبت و مفیدی برداشته¬است، اما هنوز هم به کامیابی کامل دست نیافته است و در بهترین حالت هنوز در «مرحله گذار» قرار دارد. بنابراین جنبش دانشجویی در مرحله گذار به دموکراسی سهم مهم و از جهاتی یگانه ای دارد. چرا که:
اولا، دانشجویان و دانشگاهیان عمدتا برخواسته از جامعه شهری و طبقه متوسط‌اند و در تمام جوامع و البته بیشتر در جوامعی چون جامعه ما این طبقه و گروه اجتماعی سهم عمده‌ای در انتقال افکار و مطالبات مدرن دارد.

ثانیا، دانشجویان جوانند و جوانان، آن هم در کشوری که بیش از پنجاه درصد جمعیت آن زیر سی سال دارند، نقش یگان‌های در تبلیغ و آموزش مفاهیمی چون آزادی، عدالت، حقوق بشر، دموکراسی و تاسیس نهادهای مدنی دارند و اکنون نیز همین نقش با تمام موانع بر دوش جوانان است.

برخی معتقدند که روشنفکر وجدان بیدار جامعه است. گروه گسترده دانشجویان از نظر گروه بندی اجتماعی در مراتب مختلف در گروه عام روشنفکران قرار دارند و همین گروه است که هم می‌تواند در گسترش و آموزش و تعمیق اندیشه های مدرن سهمی تعیین کننده داشته باشد و هم در نقد منصفانه قدرت و ثروت و منزلت فعال باشد و هم در نهایت پیشگام تغییرات و تحولات اجتماعی و مدنی باشد و تأسیس نهادهای مدنی کمک کند.در واقع نقش ویژه این گروه فکری، اجتماعی را هیچ گروه دیگری نمی‌تواند برعهده بگیرد. به عبارت دیگر، درگذار به دموکراسی، دانشجویان و به‌طور کلی جوانان و دانش‌آموخته‌های نهادهای آموزشی مدرن سهم و نقشی بیشتر و از جهاتی یگانه‌ دارند.


ارسال نظر

Go to TOP